«Kaspıı» taýar bırjasy» AQ analıtıkalyq esebiniń derekteri boıynsha 2024 jyly Qazaqstanda munaı óndirý kólemi 87,7 mln tonnany (jospardyń 97,1%), munaı óńdeý kólemi 17,9 mln tonnany (jospardyń 100%), al munaı ónimderin óndirý 14,5 mln tonnany (jospardyń 102,1%) qurady. 2025 jylǵa arnalǵan munaı óńdeý jospary 17,6 mln tonnany quraıdy, munaı ónimderin óndirý kólemi 14,6 mln tonnany quraıdy. Bul kórsetkishter Qazaqstannyń ishki suranysty qanaǵattandyrý úshin óziniń qaıta óńdeý qýatyn ulǵaıtýǵa umtylysyn aıǵaqtaıdy.
Alaıda, ishki óndiris áli jetkiliksiz. 2025 jyly Qazaqstan Reseıden 285 myń tonna avtobenzın, 300 myń tonna avıaotyn, 450 myń tonna dızel otynyn jáne 500 myń tonna bıtým satyp alýy tıis. «Kaspıı» bırjasynyń sarapshylary atap ótkendeı, bul qaterlerdi aldyn ala basqarýǵa jáne ishki naryqqa turaqty jetkizilimderdi qamtamasyz etýge baǵyttalǵan aldyn alý sharasy.
Sonymen birge, Qazaqstan shıki munaıdyń iri eksporttaýshysy bolyp qala beredi: 2024 jyly 68,6 mln tonna eksporttaldy, al 2025 jyly 70,5 mln tonnaǵa deıin ósý josparlanýda. Negizgi baǵyttar KQK (54,9 mln tonna), Atyraý – Samara (8,8 mln tonna), Atasý – Alashankoý (1,2 mln tonna) munaı qubyry jáne Aqtaý porty (3,6 mln tonna) bolyp qala beredi. Sondaı-aq, Qazaqstan Qytaı men О́zbekstanǵa munaı tranzıtin 2024 jyly 10,2 mln tonnaǵa deıin ulǵaıtty.
Qazaqstandyq naryqqa otynǵa salystyrmaly túrde tómen salyq júktemesi tán — otyn baǵasynyń shamamen 36%-y Reseıdegi 71%-ǵa qarsy. Bul ishki baǵalardyń tómendeýin qamtamasyz etedi, biraq sonymen birge baǵalar edáýir joǵary kórshi elderge «kóleńkeli eksportty» yntalandyrady. Sarapshylardyń baǵalaýy boıynsha, Qazaqstannyń JJM zańsyz shyǵarylýynan jyl saıynǵy shyǵyny shamamen $1,2 mlrd quraıdy. Bul qubylysqa qarsy turý úshin 2025 jylǵy naýryzdan bastap QR Energetıka mınıstrligi munaı ónimderin eksporttaýǵa tyıym salýdy taǵy jarty jylǵa uzartty.
BQDA baǵalaýy boıynsha, QR-da munaı ónimderi naryǵy men munaı satý naryǵy joǵary shoǵyrlanǵan jáne ákimshilik retteýge táýeldi bolyp qala beredi. BQDA taýar bırjalaryna baqylaýdy kúsheıte otyryp, kezeń-kezeńmen qaıta retteýge jáne benchmark baǵa qalyptastyrýǵa kóshýge arnalǵan baǵytty dáıekti túrde ilgeriletedi.
«Kaspıı» bırjasynyń sarapshylary atap ótkendeı, bul sharalar saýda-sattyqtyń ashyqtyǵy men ótimdiligin arttyrýǵa, sondaı-aq deldaldardyń rólin tómendetýge baǵyttalǵan. Vedomstvo usynatyn qadamdardyń qatarynda Platts halyqaralyq ındeksterine táýeldi pılottyq mámileler, MО́Z-de shıkizatty bólý krıterıılerin rásimdeý, jetekshi alańdarda ótimdilikti shoǵyrlandyrý, sondaı-aq ishki erejelerdi turaqty verıfıkasııalaýmen, tranzaksııalyq monıtorıngpen jáne múddeler qaqtyǵysyn basqarýmen bırjalardyń qarjy monıtorıngi sýbektileri retindegi mártebesin rastaý bar.
Bul jaǵdaıda bırjalyq saýda-sattyq sheshýshi ról atqara bastaıdy. Qazirgi ýaqytta eldegi munaı ónimderiniń bırjalyq saýdasy naryqtaǵy ashyqtyq pen básekelestikti arttyrýdyń salystyrmaly túrde jańa, biraq belsendi damyp kele jatqan quraly bolyp tabylady.
«Kaspıı» bırjasynyń derekteri boıynsha AI-92 benzıni eń turaqty qural bolyp qala beredi: ortasha baǵalar tonnasyna 200-210 myń teńge dıapazonynda saqtalady, suranys jyl boıy birkelki bolady.
AI-95 benzıni «Kaspıı» bırjasyndaǵy saýda-sattyqtaǵy úlestiń ósýin kórsetedi – kólemi ázirge AI-92-den tómen, biraq avtopark jańartylǵan saıyn ol da artyp keledi. Otynnyń bul túriniń ortasha baǵasy AI-92-ge qaraǵanda joǵary jáne 220-280 myń tg/t quraıdy.
Dızel otyny saýda-sattyq kólemi boıynsha negizgi bırjalyq taýar bolyp tabylady: egis jáne egin jınaý naýqany kezinde saýda-sattyq kólemi aıyna 5-6 myń tonnadan asty. 2023-2024 jyldary ortasha baǵalar 270-290 myń tg/t deńgeıinde boldy. «Kaspıı» sarapshylary atap ótkendeı, dızel naryǵy maýsymǵa tyǵyz baılanysty.
«Kaspıı» bırjasyndaǵy avıaotyn turaqty bir qarqynda satylmaıdy: kólemi aıyna júz tonnadan birneshe myń tonnaǵa deıin aýytqıdy. Ortasha baǵalar 2022 jyly shamamen 295 myń teńgeden 2023-2024 jyldary 400-420 myń teńgege deıin ósti. «Kaspıı» bırjasynyń sarapshylary atap ótkendeı, naryq kerosınniń halyqaralyq baǵasyna jáne jetkizýshilerdiń shekteýli sanyna baılanysty, bul logıstıkalyq máselelerge táýeldilikti arttyrady jáne baǵa qysymynyń qaterlerin saqtaıdy.
Esepte bırjalyq saýda-sattyq munaı ónimderin satýdyń negizgi arnasyna aınalmaǵany jóninde basa aıtylǵan. Saýda-sattyqtyń naqty kólemi bırja arqyly ótkizý úshin belgilengen kvotalardyń az ǵana paıyzyn quraıdy. Alaıda, olar baǵa benchmarkıngi fýnksııasyn oryndaıdy jáne saýda-sattyqtyń kóp bóligi bırjadan tys tikeleı kelisim-sharttarmen jasalatyn naryqta ashyqtyqty qamtamasyz etedi.
«Bizdiń analıtıkalyq esebimiz munaı ónimderi elimizdiń energııa balansynyń negizgi elementi bolyp qala beretinin kórsetti. Qazaqstan óńdeýdiń turaqty deńgeıin saqtap otyr, modernızasııaǵa ınvestısııa salyp, birtindep qatań retteýden alshaqtap keledi, biraq naryqtyń joǵary shoǵyrlanýyn jáne ımportqa táýeldilikti saqtap otyr. Mundaı jaǵdaılarda bırjalyq saýda-sattyq ashyq oıyn erejelerin qurý, deldaldardyń rólin tómendetý jáne ádil baǵa belgilerin qurý úshin qajetti quralǵa aınalady. Bolashaqta olar Qazaqstanǵa neǵurlym básekege qabiletti jáne ornyqty otyn naryǵyna kóshýge kómektesedi», - dep atap ótti «Kaspıı» taýar bırjasy» AQ prezıdenti Murat Qadısov.
Ishki naryqty taldaýdan basqa, «Kaspıı» bırjasynyń esebi álemdik boljamdardy qamtıdy: OPEK málimetteri boıynsha munaıǵa álemdik suranys 2030 jylǵa qaraı táýligine 112 mln barrelge jetedi; EIA baǵalaýy boıynsha, qordyń ósýi aıasynda Brent baǵasy 2026 jyldyń naýryz-sáýir aılaryna qaraı $49 dollarǵa deıin tómendeýi múmkin. Qujatta QR men RF salyq jáne retteý tetikteri, EAEO-da munaı men munaı ónimderiniń ortaq naryqtaryn qalyptastyrý ssenarııleri, salany damytýdaǵy sıfrlyq tehnologııalar men JI róli qarastyrylady.
